سیمناد در سالهای اخیر، هوش مصنوعی به سرعت وارد زندگی روزمره شده و حوزه آموزش نیز از این تحول مستثنا نبوده است. بسیاری از دانشآموزان امروز برای انجام تکالیف، حل مسائل درسی، نوشتن انشا، پژوهشهای کلاسی و حتی یادگیری مفاهیم جدید از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی استفاده میکنند. این واقعیت را نمیتوان نادیده گرفت یا با انکار از کنار آن گذشت. برخی رویکردها تلاش میکنند استفاده از هوش مصنوعی در مدارس را به طور کامل ممنوع کنند، اما چنین رویکردی نهتنها واقعبینانه نیست، بلکه میتواند پیامدهای منفی آموزشی و تربیتی نیز به همراه داشته باشد. نحوه کنار آمدن با هوش مصنوعی در مدرسه نباید مبتنی بر سرکوب و حذف باشد، بلکه باید بر مدیریت، هدایت و استفاده هدفمند از آن استوار شود.
واقعیت این است که تکنولوژی، برخلاف گذشته، به شکلی فراگیر و در دسترس عموم قرار گرفته است. امروزه تقریباً غیرممکن است که بتوان دانشآموزان را به طور کامل از دسترسی به ابزارهای دیجیتال و فناوریهای نوین محروم کرد. حتی اگر مدرسهای قوانین سختگیرانهای وضع کند، دانشآموزان خارج از محیط مدرسه همچنان به این ابزارها دسترسی خواهند داشت. در چنین شرایطی، تلاش برای منع کامل استفاده از هوش مصنوعی بیشتر شبیه به مبارزهای از پیش باخته است تا یک راهحل مؤثر. به جای تمرکز بر ممنوعیت، باید بر آموزش صحیح نحوه استفاده از این ابزارها تمرکز کرد.
یکی از نگرانیهای اصلی منتقدان استفاده از هوش مصنوعی در مدرسه این است که دانشآموزان ممکن است به جای یادگیری واقعی، صرفاً پاسخها را از این ابزارها دریافت کنند و مهارتهای تفکر انتقادی، حل مسئله و خلاقیت آنها تضعیف شود. این نگرانی تا حدی قابل درک است، اما راهحل آن حذف ابزار نیست، بلکه بازنگری در روشهای تدریس و ارزشیابی است. اگر تکالیف درسی به گونهای طراحی شوند که صرفاً با کپی کردن پاسخ از یک ابزار هوشمند قابل انجام باشند، مشکل اصلی در طراحی آموزشی است، نه در وجود هوش مصنوعی. معلمان میتوانند تکالیفی طراحی کنند که نیازمند تحلیل، تفسیر، تجربه شخصی و استدلال باشند؛ تکالیفی که هوش مصنوعی تنها به عنوان یک ابزار کمکی در کنار ذهن فعال دانشآموز قرار گیرد، نه جایگزین آن.
هوش مصنوعی میتواند به عنوان یک دستیار آموزشی قدرتمند عمل کند. این ابزارها میتوانند مفاهیم پیچیده را به زبان ساده توضیح دهند، تمرینهای متنوعی ارائه کنند، بازخورد فوری بدهند و حتی مسیر یادگیری شخصیسازیشده برای هر دانشآموز ایجاد کنند. در کلاسهایی که تعداد دانشآموزان زیاد است و معلم فرصت کافی برای توجه فردی به همه ندارد، هوش مصنوعی میتواند شکافهای آموزشی را تا حدی جبران کند. به جای آنکه این ظرفیت عظیم را نادیده بگیریم یا با آن مقابله کنیم، منطقیتر آن است که آن را در خدمت اهداف آموزشی قرار دهیم.
نکته مهم این است که به رسمیت شناختن هوش مصنوعی به عنوان دستیار به معنای رها کردن کامل کنترل و نظارت نیست. مدارس باید ضوابط و چارچوبهای روشنی برای استفاده از این فناوری تعیین کنند. دانشآموزان باید بیاموزند که استفاده از هوش مصنوعی در چه مواردی مجاز است، چگونه باید از آن به صورت اخلاقی استفاده کنند و چه زمانی استفاده از آن به تقلب یا وابستگی ناسالم تبدیل میشود. آموزش سواد دیجیتال و سواد هوش مصنوعی باید به بخشی از برنامه درسی تبدیل شود تا دانشآموزان بتوانند با آگاهی، مسئولیتپذیری و تفکر انتقادی از این ابزارها بهره ببرند.
همچنین باید توجه داشت که مهارتهای مورد نیاز در آینده بازار کار و جامعه به سرعت در حال تغییر است. توانایی کار با فناوریهای نوین، از جمله هوش مصنوعی، به یکی از مهارتهای کلیدی قرن بیستویکم تبدیل شده است. اگر مدارس به جای آموزش نحوه استفاده صحیح از این ابزارها، صرفاً بر ممنوعیت تمرکز کنند، در واقع دانشآموزان را از یادگیری مهارتهایی که در آینده به آنها نیاز دارند محروم کردهاند. مدرسه باید دانشآموزان را برای زندگی واقعی آماده کند، نه برای جهانی که دیگر وجود ندارد.
از منظر تربیتی نیز، رویکرد مبتنی بر سرکوب میتواند اثرات منفی به همراه داشته باشد. ممنوعیتهای سختگیرانه معمولاً باعث پنهانکاری، دور زدن قوانین و کاهش اعتماد میان دانشآموزان و مسئولان مدرسه میشود. در مقابل، رویکرد مبتنی بر گفتوگو، آموزش و مشارکت میتواند حس مسئولیتپذیری و بلوغ فکری دانشآموزان را تقویت کند. زمانی که دانشآموزان در تدوین قوانین استفاده از هوش مصنوعی مشارکت داده شوند و منطق پشت این قوانین را درک کنند، احتمال پایبندی آنها به مقررات افزایش مییابد.
هوش مصنوعی همچنین میتواند فرصتهایی برای ارتقای عدالت آموزشی فراهم کند. دانشآموزانی که به دلایل مختلف از حمایت آموزشی کمتری برخوردارند، میتوانند با کمک این ابزارها به منابع یادگیری باکیفیت دسترسی پیدا کنند. این فناوری میتواند به کاهش شکافهای آموزشی کمک کند، به شرط آنکه به درستی هدایت و مدیریت شود. حذف کامل این ابزارها ممکن است در عمل به زیان همان دانشآموزانی تمام شود که بیشترین نیاز را به حمایت دارند.
البته این بدان معنا نیست که هوش مصنوعی بدون خطر است یا باید بدون محدودیت در محیط مدرسه استفاده شود. وابستگی بیش از حد به این ابزارها میتواند موجب کاهش انگیزه، تضعیف مهارتهای شناختی و کاهش تلاش فردی شود. اما باز هم راهحل این مسئله آموزش تعادل است، نه ممنوعیت مطلق. دانشآموزان باید بیاموزند که هوش مصنوعی ابزاری برای تقویت تواناییهای آنهاست، نه جایگزینی برای تفکر، خلاقیت و تلاش شخصی.
نقش معلمان در این میان بسیار حیاتی است. معلمان باید خود با قابلیتها و محدودیتهای هوش مصنوعی آشنا شوند تا بتوانند به درستی دانشآموزان را راهنمایی کنند. بهروزرسانی مهارتهای معلمان، ارائه دورههای آموزشی مرتبط و فراهم کردن منابع لازم میتواند به آنها کمک کند تا از این فناوری به شکل مؤثر و مسئولانه در کلاس درس استفاده کنند. معلمانی که هوش مصنوعی را به عنوان یک تهدید میبینند، ممکن است در برابر تغییر مقاومت کنند، اما اگر این فناوری به عنوان یک ابزار کمکی معرفی شود، میتواند به بهبود کیفیت تدریس کمک کند.
در نهایت، باید پذیرفت که هوش مصنوعی بخشی جداییناپذیر از دنیای امروز و فرداست. تلاش برای حذف آن از محیط مدرسه نه عملی است و نه مفید. به جای آن، مدارس باید رویکردی هوشمندانه، منعطف و آیندهنگرانه در پیش بگیرند. به رسمیت شناختن هوش مصنوعی به عنوان یک دستیار آموزشی، همراه با تدوین ضوابط روشن و آموزش استفاده مسئولانه، میتواند به جای تضعیف نظام آموزشی، آن را تقویت کند. هدف اصلی آموزش باید پرورش انسانهایی توانمند، آگاه و مستقل باشد؛ انسانهایی که میتوانند از فناوری به عنوان ابزاری در خدمت رشد و یادگیری خود استفاده کنند، نه آنکه اسیر یا محروم از آن باشند.
