سیمناد نسخه ویرایششده متن
تربیت فرزندان در سالهای نخست زندگی فرایندی صرفاً آموزشی، به معنای انتقال دادهها و قواعد، نیست؛ بلکه شکلی بنیادین از «شکلدادن به نحوه بودن انسان در جهان» است. کودک پیش از آنکه بتواند مفاهیم انتزاعی ریاضی یا ساختارهای پیچیده زبانی را درک کند، با جهان از طریق بدن، حواس و عواطف خود ارتباط برقرار میکند. بنابراین هر رویکرد تربیتی که این لایه بنیادی تجربه را نادیده بگیرد، بخش اساسی از رشد انسانی را مغفول گذاشته است. استدلال اصلی این نوشتار آن است که پرورش حواس پنجگانه و تربیت حس زیباییشناختی از طریق هنر، نه امری تزئینی، بلکه ضرورتی تربیتی است که به شکلگیری ادراک معنا، اخلاق و خلاقیت در سالهای بعد زندگی میانجامد. کودک جهان را میبیند، میشنود، لمس میکند، میبوید و میچشد و از دل این تجربههای حسی شبکهای از معنا میسازد. کیفیت این تجربهها تعیین میکند که جهان برای او امن، خلاق، تهدیدآمیز یا بیروح جلوه کند. هنر، بهعنوان زبانی حسی و نمادین، میتواند این تجربهها را غنا ببخشد. نقاشی، گوشدادن به موسیقی، حرکت بدن در رقص یا بازیهای نمایشی نه صرفاً سرگرمی، بلکه تمرینهایی برای دقیقتر دیدن، ظریفتر شنیدن و عمیقتر احساسکردناند. از این مسیر، حواس کودک تربیت میشوند؛ یعنی از حالت خام و پراکنده به سوی هماهنگی، تمایز و آگاهی سوق مییابند.
آموزش سنتی اغلب بر نظم بیرونی تأکید دارد: نظم نشستن، سکوتکردن، حفظکردن و تکرار. این نظم، اگرچه برای برخی جنبههای یادگیری ضروری است، اما اگر به تنها الگوی تربیتی بدل شود، میتواند به سرکوب عواطف و تضعیف حساسیت حسی بینجامد. در مقابل، هنر نظمی درونی میآفریند؛ نظمی که از هماهنگی احساس، ادراک و بیان شکل میگیرد. وقتی کودک میآموزد آنچه را میبیند یا احساس میکند به شکلی هنری بیان کند، در واقع یاد میگیرد میان درون و بیرون خود رابطهای معنادار برقرار سازد. تربیت حس زیباییشناختی به کودک میآموزد تفاوتها را ببیند، ظرافتها را تشخیص دهد و به کیفیتها توجه کند. این توانایی بعدها در اخلاق نیز نمود مییابد، زیرا حساسیت به زیبایی اغلب با حساسیت به رنج دیگری و ناهماهنگیهای اخلاقی پیوند دارد. کودکی که به صدا، رنگ و فرم حساس است، در بزرگسالی نیز نسبت به خشونت، زشتی و بیعدالتی بیتفاوت نخواهد بود. از این رو، هنر فقط احساسات را برنمیانگیزد، بلکه آنها را تربیت میکند. از منظر شناختی نیز یادگیری حسی و هنری زیربنای تفکر انتزاعی است. کودک از طریق بازی با صداها، شکلها و حرکات، الگوها را کشف میکند، مقایسه میکند و روابط را میفهمد. این فرایندها همان بنیانهایی هستند که بعدها در ریاضیات و زبان به شکلی رسمیتر ظاهر میشوند. بنابراین دوگانهسازی میان آموزش علمی و تربیت هنری خطایی مفهومی است؛ این دو نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگرند و هنر راه را برای فهم عمیقتر مفاهیم عقلانی هموار میکند.
هنر همچنین فضایی امن برای تجربه و خطا فراهم میآورد. در فعالیت هنری پاسخ درست واحدی وجود ندارد و همین امر کودک را به جسارت خلاقیت و پذیرش ابهام تشویق میکند. این ویژگیها در جهانی پیچیده و متغیر اهمیتی اساسی دارند. تربیتی که فقط بر پاسخهای درست و قواعد ثابت تأکید دارد، ممکن است کودکانی مطیع اما ناتوان از مواجهه خلاق با مسائل نو پرورش دهد، در حالی که تربیت هنری تحمل پیچیدگی و چندمعنایی را تقویت میکند. در نهایت، هدف تربیت در سالهای نخست نه تولید دانشآموزانی صرفاً منظم، بلکه پرورش انسانهایی حساس، آگاه و توانمند در درک جهان است. هنر و تربیت حسی ابزارهایی بنیادین برای دستیابی به این هدفاند. آنها به کودک میآموزند چگونه ببیند، بشنود، احساس کند و معنا بسازد. آموزشی که این ابعاد را جدی میگیرد، پایهای انسانیتر برای یادگیریهای بعدی فراهم میآورد و امکان زیستنی غنیتر، مسئولانهتر و زیباتر را در آینده مهیا میسازد.
چنین رویکردی به نقش خانواده و محیط اجتماعی نیز توجه ویژه دارد، زیرا تجربههای حسی کودک محدود به کلاس درس نیست. خانه، خیابان، طبیعت و روابط روزمره همگی میدانهای تربیتیاند. وقتی والدین آگاهانه فضاهایی سرشار از صداهای متنوع، رنگهای هماهنگ و اشیای قابل لمس فراهم میکنند، در واقع به پرورش ادراک کودک یاری میرسانند. گفتوگو درباره احساسات ناشی از یک تصویر یا یک موسیقی ساده، به کودک زبان بیان عاطفه را میآموزد و از انباشت احساسات نامفهوم جلوگیری میکند. در مقابل، بیتوجهی به تربیت حسی میتواند پیامدهایی پنهان اما ماندگار داشته باشد. کودکانی که در محیطهای یکنواخت، پرسر و صدا یا فاقد کیفیت زیبایی رشد میکنند، ممکن است دچار نوعی کرختی ادراکی شوند؛ کرختیای که بعدها به شکل بیحوصلگی، ناتوانی در تمرکز یا خشونت بروز مییابد. هنر، بهمثابه تمرینی مداوم برای توجه، میتواند این چرخه را قطع کند و ذهن را به حضور در لحظه عادت دهد.
جامعهای که برای هنر در تربیت کودکان جایگاه قائل است، در حال سرمایهگذاری بر سرمایه انسانی خود است. این کودکان در آینده شهروندانی خواهند بود که نهتنها مهارتهای فنی، بلکه توان همدلی، تخیل و داوری زیباییشناختی دارند؛ توانهایی که برای گفتوگو، حل تعارض و ساختن جهانی انسانیتر ضروریاند. از این منظر، دفاع از تربیت هنری دفاع از کیفیت زندگی جمعی و آینده فرهنگی جامعه است. از سوی دیگر، تجربه هنری فرصتی برای شکلگیری هویت فردی کودک فراهم میکند. کودک در فرایند خلق اثر هنری، حتی سادهترین آن، احساس میکند صدایی یگانه و قابل شنیدن دارد. این تجربه حس ارزشمندی و اعتمادبهنفس را تقویت میکند و او را از وابستگی صرف به تأیید بیرونی دور میسازد. همچنین فعالیتهای هنری که اغلب جمعیاند، همکاری، گفتوگو و احترام به تفاوتها را به شکلی طبیعی آموزش میدهند و کودک را برای زیستن در جامعهای چندصدا و پویا آماده میکنند.
