سیمناد
نظام هدایت تحصیلی در ایران، بهویژه در مقطع حساس گذار از پایه نهم به دهم، سالهاست بر الگویی استوار است که در آن عدد و کارنامه، نقش نخست را در تصمیمسازی آینده نوجوانان ایفا میکنند. این الگو اگرچه بهظاهر قابل سنجش، منظم و بیابهام است، اما در لایههای پنهان خود، یکی از پیچیدهترین انتخابهای زندگی را به سطحیترین شکل ممکن تقلیل میدهد: انتخاب مسیر هویتی انسان بر اساس چند رقم ثبتشده در برگه امتحان. انتخاب رشته، نه تنها انتخاب یک مسیر تحصیلی، بلکه انتخاب چارچوب سوگیری ذهنی، ساختار انگیزشی و تصویری است که نوجوان از آینده خود میسازد. بیدقتی در این نقطه از مسیر، میتواند رابطهای ناهماهنگ میان «منِ واقعی» و «مسیر تحصیلی تحمیلی» ایجاد کند؛ رابطهای که پیامدهای تلخ آن گاه سالها بعد آشکار میشود: فرسودگی تحصیلی، انصراف از تحصیل، اضطراب مزمن و نارضایتی شغلی.
با وجود آنکه روانشناسی تربیتی نوین بارها هشدار داده است که عملکرد درسی تنها بخشی کوچک از شناخت انسان است، هدایت تحصیلی رسمی و بسیاری از مؤسسات خصوصی همچنان بر «عدد» تکیه میکنند. زیرا عدد سریعتر به دست میآید، راحتتر دستهبندی میشود و برای بازار خدمات آموزشی، سودآوری بیشتری دارد. اینچنین است که انتخاب رشته به نسخهای فوری، استاندارد و فاقد عمق تبدیل میشود؛ نسخهای که نه از تفاوتهای فردی خبر دارد و نه از آیندهنگری.
نوجوان، انسانی در حال ساخت نه مجموعهای از نمرهها
پایه نهم، دوره هویتیسازی نوجوان است؛ دورانی پر از پرسش: «من کیستم؟ چه میخواهم؟ در کجا میتوانم معنا بیابم؟» در چنین مرحلهای، تقلیل آینده فرد به نتیجه چند آزمون، بیش از آنکه تصمیمسازی باشد، تصمیمزدایی از نوجوان است. پژوهشها نشان میدهد عدم همخوانی میان شخصیت و محل تحصیل میتواند به ازهمگسیختگی هویتی و کاهش تابآوری روانی در سالهای بعد منجر شود. با این حال، مسیر رسمی هدایت تحصیلی همچنان بهجای شناخت چندبعدی، به طبقهبندی سریع تمایل دارد. در این میان، ترویج این تصور که «نمره مساوی ارزشمندی است»، فشار روانی ناپیدایی را بر دوش نوجوان قرار میدهد. اضطراب عملکرد، ترس از شکست و کاهش جسارت تجربههای جدید، تنها بخش کوچکی از بهایی است که نسل جوان امروز میپردازد.
تبریز؛ نقطه شروع یک تغییر بزرگ در شمالغرب
در پاسخ به این خلأ جدی، گروه آموزشی سیمناد تنها نماینده رسمی مدارس علوی تهران در تبریز طرح نوآورانه هدایت تحصیلی مبتنی بر شناخت انسان را آغاز کرده است؛ طرحی که تبریز نخستین میزبان اجرای آن است. در این برنامه، انتخاب رشته به یک فرآیند علمی و چندمرحلهای شناخت فردی تبدیل میشود:
استفاده از آزمونهای معتبر روانسنجی، تحلیل تخصصی دادهها از طریق سامانه اختصاصی ارزیابی، مشاورههای گروهی و در صورت لزوم فردی، مشارکت فعال والدین و مدرسه در تصمیمسازی. این طرح در فاز نخست، ویژه دانشآموزان پایه نهم مدارس علوی اجرا میشود و پس از تکمیل مراحل آزمایشی، بهصورت گسترده در اختیار مدارس متقاضی منطقه نیز قرار خواهد گرفت. مرحله آغازین طرح با برگزاری نشستهای توجیهی برای اولیا در دو روز مجزا برای دانشآموزان دختر و پسر، با استقبال قاطع خانوادهها همراه شد. حضور مدیران مدارس، معاونان آموزشی و مسئولان پایه نهم، نشاندهنده تبدیل این دغدغه به یک خواست جمعی است. سولماز مهدیزاده، معاون آموزشی موسسه، با تأکید بر اینکه آینده دانشآموزان نباید محصول آزمونوخطا باشد، میگوید: «مسیر تحصیلی حق هر نوجوان است؛ حقی برای ساختن آیندهای که با شخصیت و هویت او همسو باشد. ما آمدهایم تا انتخاب رشته نه براساس فشار نمرهها، بلکه بر پایه شناخت دقیق و علمی از انسان انجام شود». از سوی دیگر، علیرضا سیفاللهزاده جانفدا، مشاور روانشناسی موسسه و مسئول اجرای فرایندهای تخصصی طرح، معتقد است: «شناختن یک انسان زمان میخواهد. این طرح زمان میگذارد تا استعدادها و انگیزههایی که در کارنامه دیده نمیشوند، فرصت ظهور داشته باشند. ما میخواهیم نوجوانان، نه با حذف رؤیاهایشان، بلکه با آگاهی از تواناییهای واقعی خود تصمیم بگیرند».
