۶۵ درصد داوطلبان کنکور ۱۴۰۵ زن بودند؛ اما در ریاضی و تجربی، از هر ۱۰ رتبه نخست فقط یکی به یک دختر رسید. این فاصله را نمیتوان با یک جمله درباره «انتخاب رشته» یا «تفاوت علاقهها» توضیح داد. پشت این جدول، سالها انتخاب مدرسه، هدایت تحصیلی، امکانات آموزشی، انتظارات خانواده و تصویری که دختران و پسران از آینده علمی و شغلی خود دارند، قرار گرفته است. کنکور امسال شاید بیش از آنکه فقط فهرست برگزیدگان را اعلام کرده باشد، یک سؤال قدیمی را دوباره روی میز گذاشته است: دختران کجای مسیر، از صدر برخی رشتههای علمی فاصله میگیرند؟
اعلام نتایج کنکور ۱۴۰۵ یک تناقض آماری قابل تأمل را پیش روی نظام آموزش عالی ایران گذاشته است: زنان اکثریت داوطلبان آزمون سراسری را تشکیل میدهند، اما در میان رتبههای برتر دو گروه اصلی ریاضی و علوم تجربی، حضورشان بسیار محدود است. بر اساس آمار اعلامشده، در کنکور امسال حدود ۶۵ درصد داوطلبان زن و ۳۵ درصد مرد بودهاند. سهم زنان در سه گروه اصلی نیز نسبت به سال گذشته افزایش یافته است؛ در ریاضی به ۴۰ درصد، در تجربی به ۶۹ درصد و در انسانی به ۶۸ درصد رسیده است. اما وقتی به بالای جدول رتبهها میرسیم، تصویر تغییر میکند. در گروه علوم ریاضی و فنی، از ۱۰ رتبه نخست، ۹ رتبه به پسران و تنها یک رتبه به یک دختر رسیده است. در علوم تجربی نیز وضعیت تقریباً مشابه است و ۹ رتبه از ۱۰ رتبه نخست در اختیار پسران قرار دارد. این شکاف در حالی دیده میشود که در گروه تجربی، زنان نزدیک به هفت دهم کل داوطلبان را تشکیل میدهند. به بیان سادهتر، دختران در این گروه اکثریت جمعیت داوطنلباناند، اما در میان ده رتبه نخست سهمی یکدهمی دارند. در ریاضی نیز فاصله قابل توجه است. اگرچه دختران در سال ۱۴۰۵ سهم خود را از داوطلبان این گروه به ۴۰ درصد رساندهاند، تنها یک نفر از میان ده رتبه نخست زن است. این یعنی افزایش حضور دختران در بدنه داوطلبان هنوز به همان نسبت در بالاترین سطح عملکرد آزمون دیده نمیشود.
اما داستان فقط ریاضی و تجربی نیست
الگوی جنسیتی رتبههای برتر در گروههای دیگر، تصویر متفاوتی نشان میدهد. در علوم انسانی، شش رتبه از ده رتبه نخست به دختران رسیده است. در هنر، هر پنج رتبه اول متعلق به دختران است و در زبانهای خارجی نیز چهار نفر از پنج نفر نخست زن هستند. بنابراین با یک الگوی ساده «دختران بهترند» یا «پسران بهترند» روبهرو نیستیم. تفاوت اصلی در این است که دختران و پسران در قله رشتههای مختلف دانشگاهی حضور یکسانی ندارند. در ۴۰ رتبه برتر پنج گروه آزمایشی، ۲۳ رتبه به پسران و ۱۷ رتبه به دختران رسیده است. اما این نسبت وقتی تفکیک رشتهای میشود، معنای متفاوتی پیدا میکند: در ریاضی و تجربی ۱۸ رتبه از ۲۰ رتبه نخست به پسران رسیده، در حالی که در هنر و زبان، ۹ رتبه از ۱۰ رتبه نخست در اختیار دختران است.
پرسش مهمتر از تعداد رتبهها
این آمار بهتنهایی نمیگوید چرا چنین اتفاقی افتاده است. نمیتوان صرفاً بر اساس فهرست رتبههای برتر نتیجه گرفت که پسران در ریاضی یا تجربی «توانمندتر» هستند یا دختران در این رشتهها عملکرد ضعیفتری دارند. برای چنین ادعایی باید متغیرهای دیگری مانند سابقه تحصیلی، نوع مدرسه، وضعیت اقتصادی خانواده، دسترسی به آموزش باکیفیت، ساعات مطالعه، انتخاب رشته، الگوی هدایت تحصیلی و حتی انگیزههای اجتماعی و شغلی بررسی شود. اما یک سؤال جدی را نمیتوان نادیده گرفت: چرا با وجود رشد حضور دختران در جمع داوطلبان ریاضی و تجربی، سهم آنها در بالاترین رتبههای این دو گروه همچنان پایین است؟ این پرسش وقتی مهمتر میشود که بدانیم بخش بزرگی از دختران در سالهای اخیر وارد آموزش عالی شدهاند و سهم زنان از داوطلبان کنکور نیز طی سالهای گذشته افزایش یافته است. رئیس سازمان سنجش نیز سهم زنان در کنکور را در سال ۱۴۰۰ حدود ۶۰ درصد و در سال ۱۴۰۵ حدود ۶۵ درصد اعلام کرده است.
ماجرای ریاضی؛ فقط یک اختلاف جنسیتی نیست
نتایج امسال یک نکته جغرافیایی هم دارد. در گروه ریاضی، سه رتبه نخست هر سه از مازندران هستند؛ اشکان کریمی از قائمشهر، امیرکیان رئیسی بهیان از آمل و امیرحسین جعفری از بابل. در مجموع نیز پنج نفر از ده رتبه نخست ریاضی از مازندراناند. این موضوع نشان میدهد که تحلیل رتبههای برتر تنها با متغیر جنسیت کامل نمیشود. شهر، نوع مدرسه، دسترسی به امکانات آموزشی و الگوهای فرهنگی و اجتماعی نیز میتوانند بخشی از داستان باشند. شاید مسئله اصلی همینجاست: رتبههای برتر کنکور را نباید فقط به عنوان فهرستی از «باهوشترین» دختران و پسران کشور خواند. این فهرست محصول مسیری چندساله است؛ مسیری که از انتخاب رشته و مدرسه آغاز میشود و به امکانات آموزشی، خانواده، انگیزه، رقابت و حتی تصور دانشآموز از آینده شغلی خود میرسد. کنکور ۱۴۰۵ در یک قاب آماری ساده، ۲۳ رتبه برای پسران و ۱۷ رتبه برای دختران ثبت کرده است. اما پشت این عدد، سؤال بزرگتری قرار دارد: وقتی دختران اکثریت داوطلبان دانشگاهاند، چرا هنوز در برخی از مهمترین مسیرهای علمی کشور، سهمشان در رأس جدول به اندازه سهمشان در جمعیت داوطلبان نیست؟ پاسخ این سؤال را باید در سالهای پیش از کنکور جستوجو کرد؛ نه در چند عددی که در روز اعلام نتایج منتشر میشوند.