از ۲۱۶ کودک جانباخته در جنگ تا کودکانی که باید دوباره به مدرسه و زندگی عادی برگردند
روز کودک معمولاً با تصویرهایی از خنده، بازی، جشن و آرزوهای کوچک کودکان همراه است؛ روزی برای یادآوری حقوق آنها و مسئولیت جامعه در قبال نسلی که آینده به آن تعلق دارد. اما امسال، در شرایطی که جنگ بخشی از زندگی کودکان ایران را تحت تأثیر قرار داده، تبریک گفتن این روز با پرسش دشوارتری همراه است: وقتی امنیت، سلامت و فرصت آموزش از گروهی از کودکان گرفته شده، جامعه تا چه اندازه توانسته از حقوق آنها محافظت کند؟
جنگ برای کودکان فقط به معنای قرار گرفتن در معرض حمله و انفجار نیست. آثار آن میتواند در فقدان اعضای خانواده، آسیبهای جسمی، ترس و اضطراب، دوری از مدرسه، جابهجایی اجباری و از دست رفتن احساس امنیتی دیده شود که کودکی بر پایه آن شکل میگیرد.
۲۱۶ کودک جانباخته؛ آماری که نباید از کنار آن گذشت
بر اساس آمار اعلامشده از سوی وزارت بهداشت در ۹ فروردین ۱۴۰۵، در جریان جنگ ۲۱۶ کودک زیر ۱۸ سال جان خود را از دست دادهاند و شمار کودکان مجروح به ۱۷۶۷ نفر رسیده است. این ارقام بخشی از هزینه انسانی جنگ برای کودکان را نشان میدهند؛ کودکانی که هیچ نقشی در شکلگیری درگیریها نداشتهاند، اما جان و سلامتشان در معرض پیامدهای آن قرار گرفته است. در میان این آمار، کودکان خردسال نیز حضور دارند؛ گروهی که حتی هنوز فرصت تجربه مدرسه را پیدا نکردهاند. برای آنها جنگ ممکن است نخستین تجربه جدی از ناامنی و فقدان باشد. البته آمارهای اعلامشده مربوط به تاریخ مشخصی هستند و نباید بدون بهروزرسانی، آنها را آمار نهایی تلفات کودکان در جنگ دانست.
میناب؛ وقتی جنگ به کلاس درس رسید
حمله به مدرسه ابتدایی دخترانه شجره طیبه در میناب در ۹ اسفند ۱۴۰۴، یکی از تلخترین حوادث جنگ برای جامعه آموزشی ایران بود. در این حادثه، بنا بر گزارشهای منتشرشده، ۱۶۸ نفر از دانشآموزان و دیگر افراد حاضر در مدرسه جان باختند.
بخش عمده قربانیان این حادثه را دانشآموزان دختر تشکیل میدادند؛ کودکانی که برای یادگیری و حضور در کلاس درس به مدرسه رفته بودند. این حادثه بار دیگر مسئله امنیت مدارس و ضرورت حفاظت از کودکان در جریان درگیریهای مسلحانه را به مرکز توجه آورد. یونیسف نیز در واکنش به این رویداد، بر ضرورت حفاظت از دانشآموزان و مراکز آموزشی تأکید کرد. اما مسئله فقط تخریب یک ساختمان یا از دست رفتن تعدادی دانشآموز نیست. مدرسه یکی از فضاهای اصلی زندگی کودک است؛ جایی که آموزش، ارتباط با همسالان، بازی و بخشی از تجربه اجتماعی او در آن شکل میگیرد. وقتی چنین فضایی به محل وقوع خشونت تبدیل میشود، احساس امنیتی که باید با مدرسه همراه باشد نیز آسیب میبیند.
مجروحان جنگ؛ پایان ماجرا با درمان جسمی نیست
آسیبدیدگی کودکان در جنگ را نمیتوان فقط با تعداد مجروحان و مدت بستری شدن آنها سنجید. کودکی که در جریان حمله مجروح شده، ممکن است به جراحی، توانبخشی و مراقبتهای طولانیمدت نیاز داشته باشد. برخی کودکان نیز پس از پایان درمان جسمی با ترس، اضطراب، اختلال خواب، دشواری تمرکز یا تجربه سوگ روبهرو میشوند. برای کودکی که یکی از اعضای خانوادهاش را از دست داده، بازگشت به زندگی روزمره بهمراتب پیچیدهتر است. او باید با فقدانی کنار بیاید که ممکن است در سالهای بعد نیز بر روابط، تحصیل و احساس امنیتش اثر بگذارد. در چنین شرایطی، حمایت روانی و اجتماعی نباید به یک مداخله کوتاهمدت محدود شود. شناسایی کودکان آسیبدیده، دسترسی به مشاوران متخصص، حمایت از خانوادهها و پیگیری وضعیت آنها در ماههای پس از جنگ، بخشی از مسئولیت نظام حمایتی کشور است.
کودکانی که در آمار تلفات دیده نمیشوند
بخشی از پیامدهای جنگ در آمار کشتهشدگان و مجروحان ثبت نمیشود. کودکانی که به دلیل ناامنی از محل زندگی خود جابهجا شدهاند، دانشآموزانی که آموزششان متوقف شده، کودکانی که خانه یا اعضای خانواده خود را از دست دادهاند و آنهایی که با نگرانی و ترس به زندگی روزمره بازمیگردند، همگی بخشی از جمعیت آسیبدیده از جنگ هستند.تعیین تعداد این کودکان و میزان آسیبهای واردشده به آنها، به اطلاعات دقیق و ارزیابیهای تخصصی نیاز دارد. بدون چنین دادههایی، بخش مهمی از مسئله ممکن است از دید برنامهریزان و نهادهای مسئول پنهان بماند.
بازگشت به مدرسه؛ فقط باز کردن درهای کلاس نیست
مدرسه برای کودک فقط محل آموزش کتابهای درسی نیست. حضور در کلاس، دیدار دوستان، گفتوگو با معلم، بازی در حیاط و داشتن برنامه روزانه، بخشی از نظم زندگی او را شکل میدهد. برای کودکی که جنگ را تجربه کرده، بازگشت به مدرسه میتواند به بازسازی بخشی از همین نظم و احساس تعلق کمک کند. اما این بازگشت زمانی مؤثر است که مدرسه واقعاً محیطی امن باشد و شرایط جسمی، روانی و آموزشی دانشآموزان نیز در نظر گرفته شود. کودکی که مدتی از آموزش دور مانده، ممکن است با شکافهای یادگیری روبهرو باشد. دانشآموزی که یکی از اعضای خانوادهاش را از دست داده، ممکن است به حمایت روانی بیشتری نیاز داشته باشد. برخی کودکان نیز پس از جابهجایی، باید در محیط آموزشی تازهای پذیرفته شوند و ارتباطات اجتماعی خود را از نو بسازند. بنابراین، برنامه بازگشت به مدرسه باید فراتر از بازسازی ساختمانهای آسیبدیده باشد و شناسایی دانشآموزان، ارزیابی نیازهای آموزشی، حمایت از معلمان و دسترسی به خدمات مشاورهای را نیز در بر بگیرد.
حق کودکی در زمان جنگ هم پابرجاست
بر اساس کنوانسیون حقوق کودک، هر کودک از حق حیات و رشد، برخورداری از سلامت، آموزش، بازی، ارتباط با خانواده و حمایت در برابر خشونت برخوردار است. ماده ۳۸ این کنوانسیون نیز به حمایت از کودکان در درگیریهای مسلحانه میپردازد. این حقوق با آغاز جنگ متوقف نمیشوند. اتفاقاً در شرایطی که کودکان بیش از گذشته در معرض خطر قرار میگیرند، مسئولیت نهادهای عمومی برای حفاظت از آنها سنگینتر میشود.در ایران نیز این مسئولیت میان چندین نهاد تقسیم شده است: وزارت بهداشت در حوزه درمان و توانبخشی، وزارت آموزشوپرورش در زمینه تداوم و جبران آموزش، سازمان بهزیستی در حوزه حمایتهای اجتماعی و روانی و دیگر دستگاههای مسئول در زمینه حمایت از خانوادههای آسیبدیده. مسئله این است که این مسئولیتها چگونه به برنامههای مشخص، قابل پیگیری و پاسخگو تبدیل میشوند.
روز کودک؛ از همدردی تا مسئولیتپذیری
امسال روز کودک را میتوان فرصتی برای مرور چند پرسش جدی دانست: برای کودکان مجروح چه برنامهای جهت درمان و توانبخشی در نظر گرفته شده است؟ کودکانی که خانواده یا خانه خود را از دست دادهاند، چه حمایتهایی دریافت میکنند؟ دانشآموزانی که آموزششان مختل شده چگونه شناسایی و حمایت میشوند؟ چه نهادی وضعیت روانی و اجتماعی کودکان آسیبدیده را در ماههای پس از جنگ پیگیری میکند؟ همچنین آیا آمار جامعی از کودکانی که از محل زندگی خود جابهجا شدهاند، از آموزش بازماندهاند یا به خدمات حمایتی نیاز دارند، تهیه شده است؟ پاسخ به این پرسشهاست که نشان میدهد حمایت از کودکان تا چه اندازه از سطح همدردی و ابراز نگرانی فراتر رفته و به اقدام عملی رسیده است. شاید امسال تبریک گفتن روز کودک بدون یادآوری وضعیت کودکانی که جنگ، امنیت و فرصتهای زندگی را از آنها گرفته است، معنای کاملی نداشته باشد.روز کودک باید یادآور این مسئولیت باشد که هیچ کودکی نباید هزینه جنگ را با جان، سلامت، آموزش و آینده خود بپردازد.پرسش اصلی این است: پس از جنگ، برای بازگرداندن کودکان به زندگی عادی چه برنامهای داریم و چه نهادی مسئول تحقق آن است؟