دانشآموزانی که در مهر ۱۳۹۸ وارد کلاس اول شدند، چه بخشی از فرصت یادگیری خود را از دست دادهاند؟
مهر ۱۳۹۸ برای گروهی از کودکان ایرانی، آغاز نخستین تجربه رسمی مدرسه بود؛ کودکانی که قرار بود خواندن و نوشتن را بیاموزند، با همکلاسیهایشان دوست شوند و قدمبهقدم مسیر تحصیل را پیش ببرند. اما کمتر از یک سال بعد، کرونا مسیر معمول آموزش را تغییر داد. کلاسهای درس به خانهها منتقل شدند، ارتباط دانشآموز و معلم شکل دیگری پیدا کرد و تجربه مدرسه برای بسیاری از کودکان به صفحه تلفن همراه و رایانه محدود شد.
با فروکش کردن همهگیری، انتظار میرفت آموزش حضوری به روال سابق بازگردد. مدارس باز شدند، اما وقفههای آموزشی به پایان نرسیدند. آلودگی هوا، ناترازی انرژی، تعطیلیهای منطقهای و شرایط اجتماعی و امنیتی، در سالهای بعد نیز بر استمرار آموزش اثر گذاشتند. جنگ در سال ۱۴۰۵ هم بار دیگر مسئله دسترسی به آموزش را در شرایطی متفاوت مطرح کرد.
اکنون، دانشآموزانی که در مهر ۱۳۹۸ وارد کلاس اول شدند، به سالهای پایانی دوره اول متوسطه نزدیک شدهاند. آنها بخش مهمی از دوران مدرسه را در شرایطی سپری کردهاند که استمرار آموزش، کیفیت ارتباط با معلم و دسترسی به فرصتهای یادگیری همواره قابل پیشبینی نبوده است.
پرسش اصلی اینجاست: این وقفههای پیدرپی چه اثری بر یادگیری این نسل گذاشتهاند؟
عددی که نباید اشتباه خوانده شود
یکی از شاخصهایی که میتواند تصویری از وضعیت کیفیت یادگیری در کشور ارائه کند، «سالهای تعدیلشده بر اساس یادگیری: (Learning-Adjusted Years of Schooling) در شاخص سرمایه انسانی بانک جهانی است.
بر اساس دادههای منتشرشده بانک جهانی، کودکی که در ایران وارد نظام آموزشی میشود، بهطور متوسط ۱۱٫۷ سال تحصیل مورد انتظار دارد؛ اما با در نظر گرفتن کیفیت یادگیری و نتایج آزمونهای استاندارد، این میزان به ۸٫۱ سال تعدیل میشود. فاصله این دو شاخص، ۳٫۶ سال است.
این عدد در نگاه اول ممکن است به معنای ازدسترفتن سه سال و نیم آموزش به نظر برسد، اما چنین برداشتی دقیق نیست. شاخص بانک جهانی نمیگوید دانشآموزان ایرانی در نتیجه کرونا یا تعطیلی مدارس ۳٫۶ سال از یادگیری عقب افتادهاند. این شاخص، شکاف میان مدت مورد انتظار تحصیل و میزان یادگیری متناسب با کیفیت آموزش را در سطح کلان نشان میدهد.
اهمیت این عدد در جای دیگری است: حضور دانشآموز در مدرسه و گذراندن پایههای تحصیلی، لزوماً به معنای تسلط متناسب او بر مهارتها و مفاهیم درسی نیست.
کرونا؛ نخستین گسست در مسیر آموزش
با شیوع کرونا، مدارس ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای جهان با تعطیلی گسترده آموزش حضوری مواجه شدند. در فروردین ۱۴۰۱، یونیسف از بازگشایی سراسری مدارس ایران پس از نزدیک به دو سال از آغاز تعطیلیهای گسترده همهگیری استقبال کرد.
در این فاصله، آموزش غیرحضوری و بسترهای مجازی امکان تداوم بخشی از فعالیتهای آموزشی را فراهم کردند؛ اما کیفیت این تجربه برای همه دانشآموزان یکسان نبود.
دسترسی به اینترنت پایدار، تلفن همراه یا رایانه، فضای مناسب مطالعه و توانایی خانواده برای همراهی با فرایند آموزش، در میزان بهرهمندی کودکان از کلاسهای مجازی نقش داشتند. در برخی خانوادهها، چند دانشآموز ناچار بودند از یک دستگاه مشترک استفاده کنند و در برخی دیگر، والدین فرصت یا توان کافی برای پیگیری آموزش فرزندانشان نداشتند.
از سوی دیگر، آموزش در دوره ابتدایی به ارتباط مستقیم با معلم، تمرین مستمر، بازخورد فوری و تعامل با همسالان وابستگی زیادی دارد. این نیازها بهویژه در سالهای نخست یادگیری خواندن، نوشتن و مفاهیم پایه ریاضی اهمیت دارند.
بنابراین، هرچند آموزش مجازی از قطع کامل ارتباط آموزشی جلوگیری کرد، نمیتوان آن را در همه شرایط جایگزینی برابر با آموزش حضوری دانست.
بازگشایی مدارس، پایان وقفهها نبود
با بازگشت آموزش حضوری، انتظار میرفت نظام آموزشی فرصت کافی برای جبران عقبماندگیهای احتمالی داشته باشد. اما در سالهای بعد نیز استمرار آموزش در بسیاری از مناطق با اختلالهایی مواجه شد.
آلودگی هوا در شهرهای بزرگ، سرمای شدید و مشکلات تأمین انرژی، از جمله عواملی بودند که در مقاطع مختلف به تعطیلی مدارس یا انتقال کلاسها به بستر مجازی انجامیدند. گزارشهای خبری سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نیز از تعطیلی مدارس در چندین استان به دلیل آلودگی هوا و محدودیتهای انرژی حکایت دارند.
البته این تعطیلیها از نظر مدت، گستردگی و ماهیت با تعطیلیهای سراسری دوران کرونا قابل مقایسه نیستند. با این حال، تکرار وقفهها میتواند برنامه آموزشی را از نظم معمول خارج کند؛ بهخصوص زمانی که آموزش غیرحضوری با کیفیت و دسترسی یکسان برای همه دانشآموزان فراهم نباشد.
در سال ۱۴۰۵ نیز جنگ، مسئله آموزش را با ابعاد تازهای از اختلال، نگرانیهای امنیتی و محدودیت دسترسی به مدرسه روبهرو کرد.
یک نسل و چند تجربه متفاوت از مدرسه
برای درک بهتر این مسئله، کافی است مسیر تحصیلی یک دانشآموز ورودی مهر ۱۳۹۸ را مرور کنیم.
او کلاس اول را با تجربه کوتاهی از آموزش حضوری آغاز کرد و سپس با همهگیری کرونا وارد دوره آموزش غیرحضوری شد. در پایه دوم، همچنان با محدودیتهای آموزش مجازی و ترکیبی مواجه بود. از پایه سوم به بعد، مدرسه بهتدریج به روال حضوری بازگشت، اما تعطیلیهای مقطعی و اختلالهای ناشی از شرایط محیطی و زیرساختی همچنان ادامه داشتند.
این دانشآموز اکنون در سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶، به پایه هشتم رسیده است؛ یعنی بخش قابل توجهی از سالهای شکلگیری مهارتهای پایه و ورود به دوره متوسطه را در شرایطی متفاوت از تجربه معمول مدرسه گذرانده است.
البته نباید تصور کرد همه دانشآموزان این نسل تجربه مشابهی داشتهاند. میزان تعطیلی، کیفیت آموزش مجازی، وضعیت اقتصادی خانواده، امکانات آموزشی و حتی کیفیت عملکرد مدرسه، تجربههای متفاوتی برای آنها رقم زده است.
تعطیلی مدرسه را میتوان شمرد؛ اما یادگیری ازدسترفته چطور؟
یکی از دشواریهای اصلی در بررسی پیامدهای این دوره، تفاوت میان «وقفه آموزشی» و «افت یادگیری» است. میتوان تعداد روزهای تعطیلی مدارس را ثبت کرد، مدت آموزش غیرحضوری را محاسبه کرد و تعداد جلسات برگزارنشده را به دست آورد؛ اما این اطلاعات بهتنهایی نشان نمیدهند دانشآموز چه میزان از مهارتهای مورد انتظار هر پایه را کسب نکرده است. برای مثال، ممکن است دانشآموزی در ظاهر پایههای تحصیلی را بدون مشکل پشت سر گذاشته باشد، اما در خواندن و درک مطلب، حل مسئلههای ریاضی یا مهارت نوشتن، ضعفهایی داشته باشد که در سالهای بعد آشکار شوند. مطالعات بینالمللی نیز نشان میدهند تعطیلی مدارس در دوران کرونا با افت قابل اندازهگیری عملکرد تحصیلی در بسیاری از کشورها همراه بوده است. یک پژوهش جهانی مبتنی بر دادههای آزمونهای پیزا، میانگین افت عملکرد را حدود ۱۴ درصد انحراف معیار، معادل تقریبی هفت ماه یادگیری، برآورد کرده است.
با این حال، این برآورد جهانی را نمیتوان مستقیماً به دانشآموزان ایرانی تعمیم داد. برای تعیین میزان افت یادگیری در ایران، به دادههای معتبر و قابل مقایسه از عملکرد تحصیلی دانشآموزان در طول زمان نیاز داریم.
نابرابری در یادگیری؛ پیامدی که ممکن است پنهان بماند
وقفه آموزشی برای همه دانشآموزان پیامد یکسانی ندارد. دانشآموزی که به اینترنت پایدار، رایانه شخصی، فضای مناسب مطالعه، همراهی خانواده و کلاسهای جبرانی دسترسی دارد، ممکن است بخش قابل توجهی از اختلال آموزشی را جبران کند. در مقابل، دانشآموزی که ناچار است تلفن همراه را با دیگر اعضای خانواده به اشتراک بگذارد، به اینترنت محدود دسترسی دارد یا از حمایت آموزشی کافی در خانه برخوردار نیست، ممکن است در همان شرایط فرصتهای کمتری برای ادامه یادگیری داشته باشد. به همین دلیل، بررسی پیامدهای تعطیلی مدارس بدون توجه به وضعیت اقتصادی و اجتماعی خانوادهها، تفاوت میان مناطق جغرافیایی و امکانات مدارس، تصویر کاملی از مسئله ارائه نمیکند.
خطر اصلی این است که دانشآموزان با سطح متفاوتی از یادگیری، همگی با یک برنامه درسی و یک انتظار آموزشی به پایه بعدی منتقل شوند؛ درحالیکه نیازهای آموزشی آنها یکسان نیست.
مسئله اصلی؛ چه کسی قرار است عقبماندگی را شناسایی کند؟
اکنون که این نسل به دوره متوسطه رسیده است، مسئله مهمتر از شمارش روزهای تعطیلی، شناسایی وضعیت واقعی یادگیری دانشآموزان است. آیا دانشآموزان در مهارتهای پایه خواندن، نوشتن و ریاضی ارزیابی شدهاند؟ آیا مشخص است کدام گروهها در دوره آموزش غیرحضوری آسیب بیشتری دیدهاند؟ آیا مدارس برنامهای برای شناسایی شکافهای یادگیری و جبران هدفمند آنها دارند؟ جبران یادگیری با افزایش ساعات تدریس یا فشردهکردن محتوای کتابهای درسی بهتنهایی محقق نمیشود. ابتدا باید مشخص شود هر دانشآموز چه چیزی را آموخته، در چه مهارتی ضعف دارد و برای رسیدن به سطح مورد انتظار به چه نوع مداخله آموزشی نیازمند است. این کار مستلزم ارزیابیهای تشخیصی، تحلیل نتایج به تفکیک پایه و مهارت، برنامههای جبرانی متناسب با نیاز دانشآموزان و پیگیری مستمر پیشرفت آنهاست.
مدرسه بازگشته است؛ آیا یادگیری هم جبران شده است؟
درباره دانشآموزان ورودی مهر ۱۳۹۸ نمیتوان بدون دادههای معتبر ادعا کرد که یک نسل ازدسترفته شکل گرفته یا این گروه دقیقاً چند ماه و چند سال از یادگیری عقب ماندهاند. اما میتوان با اطمینان گفت که این دانشآموزان بخشی از دوران تحصیل خود را در شرایطی متفاوت از مسیر معمول آموزش گذراندهاند؛ شرایطی که ضرورت بررسی دقیق پیامدهای آن را دوچندان میکند. پرسش امروز فقط این نیست که مدارس چند روز تعطیل بودهاند؛ باید پرسید در این سالها چه میزان یادگیری محقق شده، کدام مهارتها نیازمند تقویتاند و آیا نظام آموزشی برای شناسایی و جبران این شکافها برنامهای مبتنی بر داده دارد؟بازگشایی مدرسه را میتوان با یک تاریخ در تقویم ثبت کرد؛ اما بازگشت یادگیری، به ارزیابی، برنامهریزی و پیگیری نیاز دارد.